Ödenekli tiyatrolar (Devlet Tiyatroları ve Belediye Şehir Tiyatroları) kamu tiyatrolarıdır. Halkın vergileriyle işlerler. Çalışanları, kamu adına ve onlar için görev yaparlar. Birçok bakımdan olduğu gibi repertuvar bakımından da kamuya karşı sorumludurlar. Kamu tiyatroları özel tiyatrolar gibi kimsenin özel mülkiyeti, özel tiyatroları değildir ve öyle yönetilmemelidir.

Demokrasiyle yönetilen ülkelerdeki bütün kamu kuruluşları gibi, kamu tiyatroları da kamu adına bazı kurullar tarafından yönetilmelidir. Nasıl ülke yönetiminde krallık yerine halk adına meclis/ler yetkiliyse, kralın bir uzantısı ve temsilcisi olan Genel Sanat Yönetmenlerinin tek belirleyiciliği yerine de kamu adına görev yapacak yetkin bazı kurullar (yönetim kurulları, repertuvar kurulları, denetim kurulları, disiplin kurulları vb.) belirleyici olmalıdırlar. Bununla birlikte o kurulların içinden çıkacak olan ve/veya onları temsil edecek olan Genel Sanat Yönetmenleri de olabilir. Ama Genel Sanat Yönetmenleri, kral yetkileriyle donatılmamalı, sınırsız sorumsuz olmamalıdırlar. Herşey onların iki dudağı arasından çıkacak olan emirlere tabii olmamalıdır. .

Ayrıca kamu tiyatrolarının birer sanat kurumu oldukları da unutulmamalıdır. Kamu tiyatroları birer sivil toplum örgütü gibi değil, (kamu tiyatroları da olsalar) kaliteyi önde tutacak birer sanat kurumu gibi işlemelidir. Başka bir deyişle kamu tiyatroları demokrasiyi ve kaliteyi bir arada yürütecek birer sisteme sahip olmalıdır.

Tıpkı yönetimleri gibi, ödenekli tiyatroların repertuvarları da kamu adına, kamu yararı, ihtiyaçları ve duyarlılığı göz önüne alınarak, sorumlulukla yapılmalıdır. Bu kurumları yönetenlerin özel zevkleri ve kişisel tatminleriyle yapılmamalıdır.

Ödenekli kamu tiyatrolarının repetuvarları yalnızca seyirci, gişe kaygısı güdülerek yapılmamalıdır. Bu tiyatrolar, televizyon skeçlerini andıran bazı üçüncü sınıf bulvar komedileri oynamamalıdır. Böylesine saygın ve önemli işlevler yüklenerek kurulmuş olan ödenekli tiyatroların bu tür oyunları oynamalarının tiyatroya de seyircilere de katkısı yoktur. Çünkü kamu tiyatroları ticari tiyatrolar değildir. Başarıları da yılnız seyirci sayısıyla ölçülmemelidir.

Kamu tiyatroları, repertuvar politikaları, kaliteli olanı önde tutmalıdır. Buna da uzmanlar karar verecektir. Bu nedenle, uzmanlardan oluşan kurullar repertuvarı oluşturmada belirleyici olmalıdır.

Yabancı ve yerli klasikleri tanıtma ve yaşatmanın yanı sıra çağdaş ve yeni oyunları seyirciyle buluşturmak da kamu tiyatrolarının görevleri arasında olmalıdır.

Kamu tiyatrolarının önemli bir görevi de ulusal kültürümüze dayanan, halkımızın duyarlığına denk düşen, yeni yerli oyunların yazılmasına, sahnelenmesine, böylece, tiyatromuzun güçlenmesine katkıda bulunmaktır.

Sağlıklı bir repertuvar için aşağıdaki kurum ve kurulların yerleşmesi,belirtilen ilkeler doğrultusunda işlemesi ve repertuvarın da bu ilkeler doğrultusunda oluşturulması uygun olacaktır.

YÖNETİM KURULU:

Yönetimde olduğu gibi repertuvar yapmada da Yönetim Kurulu en belirleyici kurullardan biri olmalıdır.

Tiyatronun Yönetim Kurulu, rejisörlerin seçtiği bir rejisör temsilcisi (başrejisör), dramaturgların seçtiği bir dramaturg temsilcisi (başdramaturg), tasarımcıların (ışık, kostüm ve çevre tasarımcılarının) seçtiği bir tasarımcı temsilcisi (baştasarımcı), teknikerlerin seçtiği bir teknik temsilcisi (baştekniker), oyuncuların seçtiği bir oyuncu temsilcisi, varsa tiyatroya bağlı her tiyatronun genel sanat yönetmeninden (Devlet Tiyatrolarında bölge müdürlerinden) ve Genel Sanat Yönetmeninden oluşmalıdır. Genel Sanat Yönetmenin iki oyu olmalı ve kararlar oy çokluğuyla alınmalıdır.

Bu kurul her yeni Genel Sanat Yönetmeniyle birlikte dört yılda bir yenilenmelidir.

GENEL REPERTUVAR KURULU
(DEVLET TİYATROLARINDA EDEBİ KURUL):

Genel Sanat Yönetmeni, Başrejisör, Başdramaturg, Yazar Dernekleri Temsilcisi, Tiyatro Eleştirmenleri Birliği Temsilcisi, ASSITEJ (Uluslararası Çocuk ve Gençlik Tiyatroları Birliği) Türkiye Merkezi Temsilcisi, Üniversite Temsilcisi (tiyatro alanından olan ve doktora yapmış bir akademisyen), Uluslararası Tiyatro Enstitüsü Temsilcisi ve Tiyatro oyuncularının bir temsilcisi olmak üzere dokuz kişiden oluşur.

Bu dokuz kişilik kurul, tiyatroya gelen oyunları inceleyerek, oynanabilir düzeyde ve kalitede olanları tiyatronun genel repertuvarına alır. Bir çeşit kalite kontrol kuruludur. Bu kuruldan geçmemiş hiçbir oyun tiyatroda oynanamaz.

Bu kurul tiyatroya gelen oyunların yoğunluğuna göre, en az iki ayda bir toplanarak, tiyatroya gelen oyunları okur, dramaturgların raporlarını da dikkate alarak oy çokluğuyla tiyatroya kabul eder.

Bu kurul her iki yılda bir yeniden oluşturulur.

YILLIK REPERTUVAR ÖNERİ KURULU

Yıllık Repertuvar Öneri Kurulu, Genel Sanat Yönetmeni, İki Rejisör Temsilcisi, İki Dramaturg Temsilcisi, İki Oyuncu Temsilcisi, İki Tiyatro Yazarları Derneği temsilcisi, İki Tiyatro Eleştirmenleri Temsilcisi, İki ASSITEJ Temsilcisi, İki Tiyatro Oyuncuları Derneği Temsilcisi, İki üniversite temsilcisi (tiyatro alanında doktoralı iki akademisyen) ve varsa tiyatro içinde yer alan tiyatro sanat yönetmenlerinden (Devlet Tiyatrolarında Bölge Müdürlerinden) olmak üzere en az onüç kişiden oluşur.

Bu kurul, tiyatro sezonunun açılışından itibaren, bir sonraki yılın repertuvar hazırlıklarını yapmak üzere, her iki ayda bir toplanır.

Önceden, varsa, Genel Sanat Yönetmeni ve Yönetim Kurulu tarafından bir tema, konsept belirlenmişse bu tema ve konsepte göre, Genel Repertuvar Kurulundan (Devlet Tiyatrolarında Edebi Kurul) geçmiş olan oyunları okur ve değerlendirir.

Ancak, Genel Repertuvar Kurulundan geçmiş olsalar bile, Repertuvar Öneri Kurulu üyelerinin üçte ikisinin oyunu alamayan oyunlar, o yılın repertuvar önerisi listesi içinde yer alamazlar.

Yıllık Repertuvar Öneri Kurulunun oyuna sunulacak olan oyunları, kurul içinde yer alan üyeler önerebileceği gibi, dramaturglar, rejisörler ve genel sanat yönetmenleri tarafından da yapılabilir. Ancak bütün üyeler bu oyunları okuyup yapılan düzenli toplantılarda oylarlar. Kurulun üçte ikisinin oyunu alan oyunlar, toplantılar sonucunda birikir. Yıl sonunda, bir sonraki yılın öneri listesi hazırlanmış olur.

Bu kurul, sözkonusu çalışmaları sonucunda, her yıl tiyatronun oynayacağı oyun sayısının iki katı kadar oyun önerir.

Genel Sanat Yönetmeni, Yönetim Kurulu ile birlikte o yıl için bir tema belirlemişlerse, tema doğrultusunda, temayı oluşturacak olan oyunlar belli bir oranda ise o oranda (yine iki katı) oyun önerilir.

Genel Sanat Yönetmeni, Yönetim Kurulu ile birlikte, her yılın repertuvarını Yıllık Repertuvar Öneri Kurulunun seçtiği oyunlar arasından yapar.

Yönetim Kurulunun seçmiş olduğu oyunlar, o yönetim kurulu döneminde bir daha önerilmez. Böylece repertuvarda röprize (tekrara) düşülmez. Bir oyunun yeniden sahnelenmesi için yeni bir yönetim kuruluna yani dört yıla gereksinme duyulacaktır. Her yönetim kurulu kendi döneminde tekrara düşemeyecek, hep yeni oyunlar oynamak zorunda kalacaktır.

O yıl, Yıllık Repertuvar Öneri Kurulu tarafından önerilmiş ancak Yönetim Kurulu tarafından seçilmemiş olan oyunlar bir sonraki Repertuvar Öneri listesi içinde yeniden yer alır. Ancak yeni bir Genel Sanat Yönetmeni ile birlikte yeni bir Yönetim Kurulu atandığında, Repertuvar Öneri Kurulu da yenilenip yeni bir öneri listesi sunacaktır. Bir önceki listede yer alan oyunlar da bu liste içinde yer alabilirler.

Önerilen oyunlar, en geç önerilen yılı takip eden iki yıl içinde oynanır.

YILLIK REPERTUVAR ÖNERME İLKELERİ

Yıllık Renertuvar Önerisi Kurulu aşağıdaki ilkeler doğrultusunda önerilerini yapar.

*Yerli oyunların oranı bütün repertuvar önerisinin % 50'sini oluşturmalıdır.

*Yerli oyunların yüzde 40'ı (tamamının %20'si) hiç oynanmamış oyunlardan oluşmalıdır.

*Yerli oyunların yarısı (tamamının % 10'u), oyunu hiç oynanmamış yazarların oyunlarından oluşmalıdır.

*Yerli oyunların % 30'u (Tamamının % 15'i) yerli klasiklerden ve geleneksel oyunlardan olmalıdır.

*Yerli oyunların % 30'u (tamamının %15'i) çağdaş yerli oyunlardan oluşmalıdır.

*Yabancı oyunların oranı bütün repertuvar önerisinin % 50'sini oluşturmalıdır.

*Yabancı oyunların % 40'ı (tamamının % 20'si) yabancı klasiklerden oluşmalıdır.

*Yabancı oyunların % 30'u (tamamının % 15'i) son yüzyılda yazılmış çağdaş oyunlardan oluşmalıdır.

*Yabancı oyunların, % 30 (tamanının % 15'i) ülkemizde hiç oynanmamış, son 20 yılda yazılmış çağdaş oyunlardan oluşmalıdır.

YILLIK REPERTUVARI OLUŞTURMA İLKELERİ

Genel Sanat Yönetmeni ve Yönetim Kurulu, her yılın repertuvarını Yıllık Repertuvar Öneri Kurulunun önerdiği oyunlar arasından yapmak zorundadır. Bunu oy çokluğuyla yapar.

Tiyatroya bağlı farklı sanat yönetmenleri varsa (Örneğin Devlet Tiyatrolarında olduğu gibi Bölge Müdürleri), kendi tiyatrosunun seyircisini, oyuncu kadrosunu ve teknik olanaklarını göz önünde tutarak, Yıllık Repertuvar Öneri Kurulu'nun belirlediği oyunlar arasından yapar. Bunu Genel Sanat Yönetmeni ve Yönetim Kurulunun koordinasyonunda gerçekleştirir.

Böylece, uzman kişilerin yaptığı repertuvar içinde kendi repertuvarını belirlemiş olur. Bu sistem hem demokratiktir hem de kalitenin önde olmasına yardımcı olacaktır.

Yıllık Repertuvarın Yapılışında da aşağıdaki ilkelere uyulur.

*Yerli oyunların oranı bütün repertuvarın % 50 sini oluşturmalıdır.

*Yerli oyunların yüzde 40'ı (tamamının % 20'si) hiç oynanmamış oyunlardan oluşmalıdır.

*Hiç oynanmamış olan yerli oyunların yarısı (tamamının % 10'u) oyunu hiç oynanmamış yazarların oyunlarından oluşmalıdır.

*Yerli oyunların % 30'u (tamamının % 15'i) yerli klasiklerden ve geleneksel oyunlardan oluşmalıdır.

*Yerli oyunların % 30'u (tamamının % 15'i) çağdaş yerli oyunlardan oluşmalıdır.

*Yabancı oyunların oranı bütün repertuvarın % 50'sini oluşturmalıdır.

*Yabancı oyunların % 40'ı (tamamının % 20'si) klasiklerden oluşmalıdır.

Yabancı oyunların % 30'u (tamamının % 15'i) son yüzyılda yazılmış çağdaş oyunlardan oluşmalıdır.

Yabancı oyunların, % 30'u (tamamının % 15'i) ülkemizde hiç oynanmamış, son 20 yılda yazılmış çağdaş oyunlardan oluşmalıdır.

Repertuvar politikalarının bu ilkeler doğrultusunda belirlenmesi, kamu tiyatrolarının kamuya karşı sorumluluklarının yerine getirilmesini sağladığı gibi, tiyatromuzun daha yaygın ve daha etkin olmasına da katkıda bulunacaktır.

Hasan Erkek*

*Oyun Yazarı, Anadolu Üniversitesi, Devlet Konservatuvarı Sahne Sanatları Bölümü Başkanı, ASSITEJ (Uluslararası Çocuk ve Gençlik Tiyatroları Birliği) Türkiye Merkezi 2.Başkanı, Tiyatro Yazarları Derneği Yönetim Kurulu Üyesi

yazar@tiyatrokeyfi.com